TỪ MỘT “MẦM SỐ” ĐẾN KHÁT VỌNG NỐI DÀI
CHUYỂN ĐỔI SỐ TRONG MỖI GIA ĐÌNH

Tác giả: Bùi Thị Thúy  |  Đơn vị: Trường Tiểu học Hải Ninh

Có những đổi thay không bắt đầu từ một đề án lớn hay một hệ thống công nghệ hiện đại. Ở Trường Tiểu học Hải Ninh, hành trình ấy bắt đầu từ những việc rất nhỏ: một mã QR trên tài liệu, một mã QR phục vụ tuyển sinh lớp Một, một lần điểm danh học sinh bằng công nghệ. Nhưng từ những việc nhỏ ấy, một câu hỏi lớn dần hình thành: làm thế nào để chuyển đổi số không dừng lại sau cánh cổng trường, mà có thể theo học sinh về từng mái nhà, giúp mỗi gia đình tự tin và an toàn hơn trên không gian số?

Một mã QR chỉ mất vài giây để quét.

Nhưng đôi khi, chính vài giây ấy lại mở ra một cách nghĩ khác.

Tại Trường Tiểu học Hải Ninh, công nghệ số ban đầu xuất hiện trong những công việc rất cụ thể. Tài liệu được đưa lên mã QR để thuận tiện tra cứu. Tuyển sinh lớp Một từng bước ứng dụng mã QR để phụ huynh tiếp cận thông tin nhanh hơn. Một số hoạt động Đội sử dụng mã QR để điểm danh, tổng hợp thông tin. Công nghệ thông tin và trí tuệ nhân tạo bắt đầu được giáo viên tìm hiểu, sử dụng để hỗ trợ thiết kế hoạt động, xây dựng học liệu và xử lý một số phần việc thường ngày.

Không có một thời điểm nào người ta có thể chỉ ra và nói: từ hôm nay, nhà trường bắt đầu chuyển đổi số.

Nó diễn ra lặng lẽ hơn thế.

Một người thử trước. Một người khác làm theo. Một công việc được rút ngắn. Một cách làm cũ được thay đổi.

Và rồi, khi những thay đổi nhỏ xuất hiện ngày một nhiều, một câu hỏi cũng lớn dần:

Chuyển đổi số trong một trường tiểu học rốt cuộc để làm gì?

Nếu chỉ giúp thầy cô bớt vài thao tác, đó mới là một phần. Nếu chỉ giúp hoạt động nhà trường nhanh hơn, thuận tiện hơn, vẫn chưa phải là đích đến.

Điều đáng nghĩ hơn là: liệu những kỹ năng số ấy có thể theo học sinh về với gia đình? Liệu một đứa trẻ có thể trở thành chiếc cầu nối giúp cha mẹ, ông bà tự tin hơn trong môi trường số nhưng vẫn an toàn, đúng giới hạn?

Từ câu hỏi đó, một “mầm” ý tưởng được gieo xuống.

Tên của nó là MẦM SỐ.

Đảng bộ Trường Tiểu học Hải Ninh hiện có 32 đảng viên, sinh hoạt tại hai chi bộ trực thuộc, mỗi chi bộ 16 đảng viên.

Trong một đơn vị trường học, công tác xây dựng Đảng không thể đứng ngoài những thay đổi đang diễn ra trong hoạt động chuyên môn và đời sống xã hội. Chuyển đổi số vì thế không chỉ là câu chuyện của người phụ trách công nghệ thông tin.

Điều quan trọng hơn là mỗi cán bộ, đảng viên có sẵn sàng thay đổi chính cách làm việc của mình hay không.

Có dám bỏ một cách làm quen thuộc khi có phương án hiệu quả hơn không. Có chịu học một công cụ mới không. Có sẵn sàng chia sẻ điều mình biết cho đồng nghiệp không. Và quan trọng nhất, có biết đặt công nghệ đúng chỗ để phục vụ con người hay không.

Trong quá trình ấy, đồng chí Bùi Thị Thúy là đảng viên tích cực tìm tòi, ứng dụng những cách làm mới trong hoạt động của nhà trường.

Với đồng chí Bùi Thị Thúy, ý tưởng MẦM SỐ không đến từ mong muốn tạo ra một sản phẩm để dự thi.

Nó đến từ một nỗi lo.

Những câu chuyện lừa đảo trên không gian mạng xuất hiện ngày một nhiều. Người trẻ có thể bị lừa. Người lớn tuổi có thể bị lừa. Người sử dụng công nghệ thường xuyên cũng có thể trở thành nạn nhân chỉ sau một phút mất cảnh giác.

Có khi là một cuộc gọi giả danh cơ quan chức năng. Có khi là tin nhắn báo trúng thưởng. Có khi là một đường link nhìn gần giống trang thật. Có khi chỉ bắt đầu bằng lời đề nghị rất quen thuộc: cung cấp mã OTP để “xác nhận”.

Nhìn những nguy cơ ấy ngày càng gần với đời sống của mỗi gia đình, một câu hỏi cứ trở đi trở lại:

“Mình có thể làm được gì?”

Là một giáo viên, một đảng viên, một Tổng phụ trách Đội thường xuyên tiếp xúc với học sinh và phụ huynh, câu hỏi ấy không dễ bỏ qua.

Bởi nguy cơ trên không gian mạng không ở đâu xa. Nó có thể xuất hiện trên chính chiếc điện thoại mà mỗi gia đình cầm trên tay hằng ngày.

Một đứa trẻ biết quét mã QR chưa có nghĩa đã biết mã QR nào an toàn. Một người lớn sử dụng mạng xã hội mỗi ngày chưa chắc đã biết nhận diện một đường link giả. Một người cao tuổi biết gọi video cho con cháu vẫn có thể lúng túng trước tin nhắn thúc giục chuyển tiền. Và ngay cả người khá thành thạo công nghệ cũng có thể mắc sai lầm khi bị đặt vào trạng thái lo lắng, vội vàng hoặc mất cảnh giác.

Từ suy nghĩ cần phải làm một điều gì đó, dù nhỏ, để góp phần giúp mọi người cảnh giác hơn trước những nguy cơ trên không gian mạng, ý tưởng MẦM SỐ bắt đầu hình thành.

Trong nhiều gia đình, trẻ em thao tác điện thoại rất nhanh. Các em biết mở ứng dụng, quét mã, tìm kiếm thông tin. Trong khi đó, cha mẹ hoặc ông bà đôi khi lại lúng túng trước những thao tác tưởng chừng đơn giản.

Khoảng cách ấy thường được giải quyết bằng một câu: “Đưa điện thoại đây, con làm cho.”

Nhanh. Tiện. Nhưng một lần làm thay rất dễ trở thành nhiều lần làm thay. Người lớn không hình thành được kỹ năng. Trẻ em lại vô tình tiếp xúc với mật khẩu, OTP hoặc thông tin riêng tư của người thân.

Từ thực tế đó, MẦM SỐ đặt ra một cách tiếp cận khác: học sinh hướng dẫn, người thân tự thao tác.

MẦM SỐ được hình thành từ câu hỏi làm thế nào biến tuyên truyền chuyển đổi số thành những nhiệm vụ ngắn, dễ hiểu, an toàn và có thể thực hành trong gia đình; lấy gia đình làm đơn vị học tập, học sinh làm người đồng hành và dữ liệu thật làm nền tảng quản trị.

Từ đó hình thành mô hình: “Một mầm – Một nhà – Một cộng đồng”.

Một học sinh là một “Mầm Số”. Một gia đình là một không gian học tập. Khi nhiều gia đình cùng thay đổi, cộng đồng sẽ thay đổi.

Nhưng trước khi dạy học sinh có thể làm gì trên môi trường số, sáng kiến đặt ra một yêu cầu còn quan trọng hơn: phải biết điều gì không được làm.

Không hỏi hoặc lưu mật khẩu thật của người thân. Không nhận OTP. Không thực hiện giao dịch thay. Không chụp giấy tờ cá nhân. Không tự ý cài ứng dụng không rõ nguồn gốc. Không tiếp tục thao tác khi có dấu hiệu bất thường.

Đó là giới hạn để một học sinh vẫn là một người đồng hành, không trở thành người xử lý thay người lớn.

Một hạn chế thường gặp của tuyên truyền kỹ năng số là người nghe được cung cấp rất nhiều thông tin nhưng khi gặp tình huống thật lại không biết phải làm gì trước.

MẦM SỐ được thiết kế theo hướng chia kỹ năng thành những nhiệm vụ nhỏ. Không nói chung chung rằng phải “an toàn trên mạng”. Thay vào đó là những việc cụ thể: quét mã QR an toàn; tạo mật khẩu mạnh; bảo vệ mã OTP; nhận diện đường link lạ; phân biệt tin nhắn đáng ngờ; tìm thông tin từ nguồn chính thống; sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm; bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng; nhận biết ứng dụng không rõ nguồn gốc; và cuối cùng là biết dừng lại đúng lúc.

Hệ thống được thiết kế với 12 nhiệm vụ kỹ năng số, mỗi nhiệm vụ có hướng dẫn, thực hành, câu hỏi kiểm tra và tiêu chí hoàn thành.

Hình 1. Kho 12 nhiệm vụ kỹ năng số trong nguyên mẫu MẦM SỐ. Ảnh chụp giao diện nguyên mẫu do tác giả cung cấp.

Mỗi nhiệm vụ chỉ kéo dài khoảng 3–7 phút. Ngắn để không tạo cảm giác đang tham gia một lớp học công nghệ. Ngắn để người lớn tuổi không ngại. Ngắn để học sinh có thể cùng người thân thực hiện trong đời sống hằng ngày.

Nhưng điều quan trọng không nằm ở thời lượng. Nó nằm ở phản xạ mà người học hình thành: biết dừng trước khi mở một mã lạ; biết kiểm tra nguồn; biết không cung cấp OTP; biết hỏi người đáng tin cậy khi thấy bất thường.

Đừng chỉ nói với người dân rằng phải cảnh giác. Hãy giúp họ tập được phản xạ cảnh giác.

Rủi ro trên môi trường số ngày càng khó nhận biết bằng cảm tính. Một đường link giả có thể gần giống trang thật. Một cuộc gọi lừa đảo có thể sử dụng đúng tên, đúng thông tin cá nhân. Một tin nhắn thúc giục có thể khiến người nhận không kịp suy nghĩ.

Vì vậy, trong nguyên mẫu MẦM SỐ có một chức năng mang tên “Lá chắn số”. Người dùng có thể đưa vào nội dung tin nhắn hoặc đường link để hệ thống hỗ trợ phân tích dấu hiệu rủi ro theo ba mức xanh – vàng – đỏ, giải thích lý do và gợi ý hành động phù hợp. Đây là công cụ hỗ trợ, không thay thế kết luận của cơ quan có thẩm quyền.

Hình 2. Giao diện “Lá chắn số” của nguyên mẫu MẦM SỐ, thiết kế để hỗ trợ nhận diện dấu hiệu rủi ro trong tin nhắn hoặc đường link.

Bên cạnh đó là Phòng thực hành an toàn. Ở đó người dùng được luyện phân biệt mã QR, đường link, trang web giả, mật khẩu yếu hay tình huống xin OTP.

Hình 3. Phòng thực hành an toàn của nguyên mẫu MẦM SỐ. Các tình huống đều là mô phỏng, không sử dụng giao dịch hay dữ liệu cá nhân thật.

Không có tiền thật. Không có OTP thật. Không có mật khẩu thật. Không có giấy tờ cá nhân thật.

Người học được phép sai trong môi trường an toàn để khi gặp tình huống thật, họ biết dừng đúng lúc. Đó cũng là cách đưa giáo dục kỹ năng số về gần với đời sống: không chờ sự cố xảy ra mới học cách phòng tránh.

Điểm khác biệt của MẦM SỐ nằm ở chỗ đơn vị học tập không chỉ là một cá nhân. Đó là gia đình.

Mỗi gia đình có một mã số riêng. Có “Hộ chiếu gia đình”. Có thành viên. Có tiến độ. Có hoạt động đồng hành. Có những nhiệm vụ đã hoàn thành và những nhiệm vụ còn dang dở.

Hình 4. Giao diện Hộ chiếu gia đình trong nguyên mẫu MẦM SỐ. Hệ thống chỉ tìm kiếm bằng mã số gia đình nhằm hạn chế việc công khai thông tin cá nhân.

Khi hoàn thành đầy đủ những điều kiện đã thiết kế, gia đình có thể được ghi nhận bằng Huy hiệu điện tử Gia đình Mầm Số. Huy hiệu này không phải văn bằng hay chứng chỉ hành chính, mà là hình thức ghi nhận nội bộ của chương trình.

Một người lớn tuổi có thể không quan tâm nhiều tới thuật ngữ “chuyển đổi số”. Nhưng họ có thể vui vì lần đầu tiên tự kiểm tra đúng một mã QR. Tự nhận ra một đường link bất thường. Tự nhớ rằng OTP không được cung cấp cho người lạ.

Khi ấy, chuyển đổi số không còn nằm trong văn bản. Nó trở thành một kỹ năng sống.

Sáng kiến xây dựng bộ quy tắc “6 không – 4 nên” dành cho học sinh đồng hành.

Học sinh được hướng dẫn giải thích biểu tượng, đọc hướng dẫn, nhắc kiểm tra nguồn, cùng người thân thực hành các tình huống mô phỏng. Nhưng các em không được giữ điện thoại và thao tác toàn bộ thay người thân; không được biết hoặc lưu mật khẩu thật; không nhận hoặc nhập OTP; không thực hiện giao dịch thật và không tự xử lý tình huống vượt quá khả năng.

Phía sau nguyên tắc ấy là một quan niệm giáo dục rất giản dị:

Giúp một người làm xong một việc chưa chắc đã giúp họ tiến bộ. Giúp một người tự làm được mới tạo ra năng lực.

Khi học sinh hiểu được điều đó, chính các em cũng học thêm bài học về trách nhiệm, kiên nhẫn, giao tiếp và tôn trọng quyền riêng tư của người khác.

Trong nhiều sản phẩm số, những biểu đồ đi lên rất dễ tạo cảm giác về hiệu quả. Nhưng ngay từ khi thiết kế MẦM SỐ, một nguyên tắc được đặt ra: nếu chưa có dữ liệu thì hiển thị 0 hoặc “Không có dữ liệu”.

Không sử dụng dữ liệu ngẫu nhiên. Không dùng dữ liệu mẫu để lấp khoảng trống. Không đặt sẵn KPI để tạo cảm giác có kết quả. Không xem một lượt truy cập là một kết quả học tập. Hệ thống Admin chỉ được phép tổng hợp dữ liệu thật phát sinh từ hoạt động người dùng.

Hình 5. Giao diện hệ thống Admin của nguyên mẫu MẦM SỐ. Dashboard được thiết kế theo nguyên tắc chỉ tổng hợp dữ liệu thật phát sinh từ hoạt động người dùng.

Đây tưởng chỉ là một chi tiết kỹ thuật. Nhưng nhìn sâu hơn, nó lại gắn với một yêu cầu rất căn bản trong công tác lãnh đạo và quản lý: số hóa không đồng nghĩa với làm đẹp số liệu.

Công nghệ không được tạo ra thành tích. Công nghệ phải giúp nhìn thấy sự thật.

Biết người học đang yếu ở đâu. Biết nhiệm vụ nào khó. Biết gia đình nào cần thêm hỗ trợ. Biết một giải pháp có thực sự hiệu quả hay không. Chỉ khi nhìn đúng thực tế mới có thể điều chỉnh đúng.

Phạm vi ban đầu của MẦM SỐ được xác định tại Trường Tiểu học Hải Ninh 2 và các gia đình học sinh.

Nếu quá trình thí điểm cho kết quả phù hợp, mô hình có thể được mở rộng tới tám thôn của xã Hải Ninh gồm Hải Xuân, Hải Lạc, Hải Thủy, Phan Điền, Bình An, An Bình, An Lạc và An Thạnh.

Cách lan tỏa được lựa chọn không bắt đầu bằng một chiến dịch lớn.

Một học sinh. Một gia đình. Một kỹ năng. Một hành động đúng. Một người biết rồi hướng dẫn thêm một người. Cứ thế.

Nhà trường có một lợi thế mà không phải thiết chế nào cũng có: mỗi học sinh đều có một gia đình phía sau.

Nếu biết phát huy đúng vai trò của các em, trường học có thể trở thành điểm khởi đầu của một quá trình lan tỏa kỹ năng số rất tự nhiên.

Vai trò tiên phong của đảng viên ở cơ sở đôi khi không nằm ở những việc thật lớn.

Nó có thể được đo bằng những câu hỏi rất cụ thể: Có chịu học thêm một điều mới không? Có dám thử một cách làm mới không? Có sẵn sàng nhận một phần việc khó hơn không? Có biến ý tưởng thành một sản phẩm có thể kiểm chứng hay chỉ dừng lại ở đề xuất?

Từ những công việc gắn với hoạt động Đội, ứng dụng công nghệ và phối hợp gia đình, đồng chí Bùi Thị Thúy đã từng bước biến ý tưởng MẦM SỐ thành một nguyên mẫu có cấu trúc: bài kiểm tra, hệ thống nhiệm vụ, Hộ chiếu gia đình, Lá chắn số, Trợ lý, Huy hiệu, hệ thống quản trị và kế hoạch thí điểm.

Giá trị của sản phẩm ở thời điểm hiện tại không nằm ở số lượng chức năng. Nó nằm ở chỗ một vấn đề thực tế đã được nhận diện và chuyển thành một giải pháp cụ thể có thể kiểm thử.

Đây cũng là một cách nhìn về vai trò của tổ chức Đảng trong đổi mới.

Một tổ chức Đảng mạnh không phải là nơi tất cả đảng viên đều có cùng một sở trường. Một tổ chức Đảng mạnh là nơi mỗi đảng viên có thế mạnh riêng đều được khuyến khích phát huy thế mạnh ấy để phục vụ nhiệm vụ chung.

Người mạnh chuyên môn phát huy chuyên môn. Người có khả năng vận động quần chúng phát huy sức mạnh dân vận. Người có năng lực công nghệ được tạo điều kiện trở thành hạt nhân chuyển đổi số.

Khi mỗi đảng viên thực sự trở thành một hạt nhân, nghị quyết sẽ không chỉ nằm trên trang giấy. Nó sẽ hiện diện trong từng việc làm cụ thể.

Trong thời điểm trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh, rất dễ xuất hiện một ngộ nhận: có AI nghĩa là hiện đại.

Nhưng công nghệ mới không tự tạo ra đổi mới.

Trong MẦM SỐ, AI được định hướng sử dụng để hỗ trợ hướng dẫn, phân tích tình huống và gợi ý thao tác, đồng thời phải có giới hạn: không yêu cầu người dùng cung cấp dữ liệu nhạy cảm, không thay thế quyết định của con người và phải khuyến nghị xác minh khi có tình huống vượt khỏi phạm vi an toàn.

Điều đó cho thấy một cách tiếp cận thận trọng nhưng cần thiết: chuyển đổi số không phải chạy thật nhanh theo công nghệ mới, mà là biết sử dụng công nghệ mới một cách có trách nhiệm.

Đặc biệt khi đối tượng giáo dục là trẻ em.

MẦM SỐ chưa phải câu chuyện đã kết thúc. Nó mới chỉ bắt đầu.

Phía trước còn rất nhiều câu hỏi cần thực tế trả lời. Người cao tuổi có thấy giao diện đủ dễ sử dụng không? Học sinh có hiểu đúng giới hạn “hướng dẫn nhưng không làm thay” không? Nhiệm vụ 3–7 phút có thật sự vừa sức không? AI có hỗ trợ ổn định không? Gia đình có sẵn sàng tham gia không? Các cơ chế bảo vệ dữ liệu có vận hành đúng khi đưa vào thực tế không?

Tất cả chỉ có thể được kiểm chứng bằng quá trình thí điểm. Chỉ sau khi có dữ liệu trước – sau mới có thể đánh giá hiệu quả, điều chỉnh và đề xuất nhân rộng.

Đó cũng là thái độ cần có đối với một mô hình mới: không vội gọi nó là thành công. Không vì mong muốn có thành tích mà bỏ qua bước kiểm chứng.

Để một “mầm” lớn lên, điều cần nhất không phải lời khen. Mà là đất tốt, sự chăm sóc và thời gian.

Câu chuyện MẦM SỐ, cuối cùng, không chỉ là câu chuyện của một phần mềm. Cũng không chỉ là câu chuyện của một giáo viên biết sử dụng công nghệ.

Điều đáng nói hơn là phía sau nó có thể nhìn thấy một cách tiếp cận trong công tác xây dựng Đảng ở cơ sở.

Tổ chức Đảng không đứng ngoài quá trình đổi mới. Đảng viên không chờ người khác đổi mới trước. Mỗi vấn đề thực tế đều có thể trở thành điểm khởi đầu của một sáng kiến. Mỗi thế mạnh cá nhân đều có thể trở thành nguồn lực chung nếu được khơi đúng hướng. Và mỗi đổi mới, muốn bền vững, phải đi từ nhu cầu thật.

Ở Trường Tiểu học Hải Ninh, hành trình ấy bắt đầu bằng những việc không lớn.

Một mã QR. Một lần điểm danh. Một hồ sơ tuyển sinh. Một nỗi lo trước nguy cơ lừa đảo trên không gian mạng. Một câu hỏi: “Mình có thể làm được gì?”

Rồi từ đó là một nguyên mẫu. Một “Hộ chiếu gia đình”. Một “Lá chắn số”. Một bộ 12 nhiệm vụ. Một khát vọng đưa kỹ năng số từ lớp học về từng mái nhà.

Có thể MẦM SỐ hôm nay mới chỉ là một hạt mầm. Nhưng giá trị của một hạt mầm không chỉ nằm ở việc nó đã trở thành cây lớn hay chưa. Giá trị nằm ở khả năng lớn lên.

Nếu được thử nghiệm nghiêm túc, được đo bằng dữ liệu thật, được điều chỉnh từ phản hồi thật và được tổ chức Đảng tạo điều kiện tiếp tục hoàn thiện, từ một “Mầm Số” nhỏ ở Trường Tiểu học Hải Ninh có thể mở ra một cách làm đáng suy nghĩ:

Lấy học sinh làm cầu nối.

Lấy gia đình làm môi trường thực hành.

Lấy an toàn làm giới hạn.

Lấy dữ liệu trung thực làm thước đo.

Và lấy sự tiên phong của người đảng viên làm điểm khởi đầu cho đổi mới.

Đó cũng là cách để chuyển đổi số không còn là một khẩu hiệu. Mà trở thành một việc làm. Một thói quen. Một năng lực. Và cuối cùng, trở thành một phần của đời sống.